اکوانرژی – داوود جبلی: تهران پایتخت مهم در خاورمیانه و آسیای جنوبی، در آستانه فاجعه بیآبی قرار دارد. تهران با تنها ۱۳ درصد ظرفیت ذخیره در پنج سد اصلی و کاهش بارش ۴۵ درصدی، به شدت به منابع زیرزمینی وابسته شده است؛ منابعی که برداشت بیرویه آنها سالانه باعث فرونشست حدود ۳۱ سانتیمتری زمین میشود. در کنار تهران شهر کابل در افغانستان هم از این چالش جا نمانده و بحران نیز در آنجا به شدت دیده می شود. کاهش ۳۰ متری سطح آبهای زیرزمینی و خشک شدن نیمی از چاهها، فشار بیسابقهای بر جمعیت حدود ۶ میلیون نفری وارد کرده است. این بحرانها، زنگ خطری برای سایر کلانشهرهای کمآب جهان است.
تهران در سال 1404 یا همان ۲۰۲۵ با بحرانی بیسابقه در حوزه منابع آبی روبرو است که کارشناسان آن را یکی از شدیدترین چالشهای زیستمحیطی و اجتماعی کشور میدانند. میزان ذخیره آب در پنج سد اصلی تأمینکننده آب تهران به تنها ۱۳ درصد ظرفیت رسیده و سد لار، مهمترین منبع آب شرب پایتخت، کمتر از ۱ درصد پر شده است. کاهش ۴۵ درصدی بارشها نسبت به متوسط بلندمدت و کاهش ۲۸ درصدی ورودی آب به سدها شرایط را به سرعت بحرانی کرده است.
با توجه به محدودیت منابع سطحی، بیش از ۵۵ درصد آب مصرفی تهران از منابع زیرزمینی تأمین میشود. برداشت بیرویه و غیرمجاز از این سفرههای آب زیرزمینی منجر به فرونشست زمین در تهران شده که سالانه حدود ۳۱ سانتیمتر گزارش میشود. این پدیده خطر جدی برای زیرساختهای حیاتی، شبکه حمل و نقل و حتی بناهای تاریخی مانند کاخ گلستان و میدان توپخانه ایجاد کرده است.
پیامدهای این بحران در زندگی روزمره شهروندان به شکل قطعیهای طولانی مدت آب آشامیدنی در برخی مناطق و افزایش استفاده از تانکرهای آب دیده میشود. هزینه تأمین آب به صورت غیررسمی نیز افزایش چشمگیری داشته و نگرانیها درباره سلامت آب شرب افزایش یافته است.
زنگ خطر جدی به صدا درآمده است
بحران آب تهران و دیگر نقاط کشور ، پدیدهای نیست که تنها به آمار و ارقام خلاصه شود؛ این وضعیت بحرانی زندگی روزمره میلیونها نفر را دستخوش تغییرات بنیادین کرده است. کاهش محسوس ذخایر آبی، در کنار افزایش هزینههای تأمین آب، به مثابه زنگ خطری برای سلامت اقتصادی و اجتماعی در کلانشهر تهران و دیگر نقاط کشور به صدا درآمده است. کارشناسان محیط زیست بارها هشدار دادهاند که اگر روند کنونی ادامه یابد، پیامدهای زیستمحیطی و انسانی آن میتواند بسیار گستردهتر از آنچه امروز میبینیم باشد. این بحران، در واقع داستانی از فرسایش منابع طبیعی، سوءمدیریت و تأثیرات تغییر اقلیم است که هر روز ریشههایش عمیقتر میشود.
تغییرات اقلیمی و سو مدیریت برداشت
کارشناسان در این رابطه می گویند:« بحران آب تهران نتیجه تغییرات اقلیمی است که موجب کاهش بارش و افزایش تبخیر شده، سوءمدیریت منابع آب، برداشت غیرقانونی و عدم توجه به بازچرخانی آب شده همچنین رشد سریع جمعیت و توسعه نامتوازن شهری، فشار مضاعفی بر منابع آب وارد کرده است.»
برخی از تحلیلگران با اشاره به اینکه اگر روند فعلی ادامه یابد، تهران ممکن است طی دهههای آینده با بحرانهای جدیتری مواجه شود، هشدار می دهند: «پیامدهای این بحران فراتر از کمبود آب بوده و به مشکلات بهداشتی، اقتصادی و اجتماعی گستردهای منجر خواهد شد.»
در پاسخ، دولت برنامههایی برای کاهش مصرف ۴۵ میلیارد مترمکعبی تا سال ۲۰۳۲ در بخشهای کشاورزی و صنعتی در نظر گرفته است، اما تحریمها و محدودیتهای مالی روند اجرای این برنامهها را کند کرده است.
به گفته متخصصان، اصلاح مدیریت منابع آب، ارتقای فناوری تصفیه و بازچرخانی آب و فرهنگسازی عمومی از راهکارهای کلیدی برای مقابله با این بحران هستند.
بحران آب تهران نمونهای بارز از چالشهای جهانی تأمین آب است که نیازمند توجه فوری و همکاری گسترده در سطح ملی و بینالمللی است.
البته ناگفته نماند این بحران تنها به پایتخت محدود نمی شود و به استانهای دیگر نیز رسیده است.
عیسی بزرگ زاده سخنگوی صنعت آب کشور در نشست خبری اخیر خود به موضوع خشکسلی در کشور اشاره می کند و کاهش نزولات جوی را مورد بحث قرار می دهد.. وی باور دارد: «متأسفانه در حال حاضر با کاهش بارشها روبرو هستیم و در پنجمین سال پیاپی خشکسالی قرار داریم. در این مدت، ما ۴۰ درصد بارش کمتر داشتیم و ۴۳ درصد ورودی سدهای کشور نیز کاهش یافته است. با این حال، به دلیل مدیریت فعالسازی سدها، حجم ذخیره آب در سدها به طور کلی در کشور نسبت به پارسال حدود ۲۶ درصد عقب است.»
فرونشست زمین و تهدید زیرساختها
دکتر «سعید کریمی»، زمینشناس و استاد دانشگاه تهران، برداشت بیرویه از سفرههای آب زیرزمینی را علت اصلی فرونشست زمین در تهران میداند و توضیح میدهد: «هر ساله حدود ۳۱ سانتیمتر فرونشست در نقاط مختلف تهران ثبت میشود که این پدیده خطرات جدی برای زیرساختهای حیاتی، از جمله خطوط مترو، شبکههای حمل و نقل و بناهای تاریخی مانند کاخ گلستان به دنبال دارد.»
پیامدهای اجتماعی و اقتصادی بحران آب
افزایش قطعیهای مکرر آب و رشد استفاده از تانکرهای آب، نشاندهنده تاثیر مستقیم بحران بر زندگی روزمره مردم است. کارشناسان حوزه محیط زیست میگویند: «هزینههای تأمین آب غیررسمی در برخی مناطق تهران به طور چشمگیری افزایش یافته است. این وضعیت فشار مضاعفی بر خانوادههای کمدرآمد وارد میکند و موجب تشدید نابرابریهای اجتماعی میشود.»
ریشهها و راهکارهای مقابله
کارشناسان در کنار تغییرات اقلیمی، سوءمدیریت منابع و برداشت غیرمجاز را از عوامل اصلی بحران میدانند. مهندس «علی رضایی»، مدیر سابق شرکت آبفای تهران، معتقد است: «اصلاح مدیریت منابع آب، توسعه فناوریهای تصفیه و بازچرخانی، و افزایش فرهنگ عمومی در صرفهجویی، از الزامات حیاتی برای عبور از این بحران هستند.» با این حال، تحریمها و محدودیتهای مالی روند اجرای برنامههای دولت را کند کردهاند.
نگاهی به وضعیت بینالمللی
بحران آب تهران تنها یک نمونه محلی نیست و کارشناسان هشدار میدهند که کلانشهرهای دیگر کمآب جهان نیز با چالشهای مشابهی روبرو هستند. محققان حوزه مدیریت منابع آب در این رابطه میگویند: «شهرهایی مانند کیپتاون، لاسوگاس و ملبورن توانستهاند با اتخاذ سیاستهای نوین و فناوریهای پیشرفته بحران آب را مدیریت کنند. تهران نیز باید از این تجربیات بهرهمند شود و همکاریهای ملی و بینالمللی را در اولویت قرار دهد.»
و اما در پایان...
«تأمین ناکافی آب سالم، فشار روانی و اقتصادی شدیدی بر خانوادههای کمدرآمد وارد کرده است و نابرابریهای اجتماعی را عمق میبخشد. این شرایط میتواند منجر به افزایش تنشهای اجتماعی و مخاطرات امنیتی در آینده نزدیک شود.» این موضوعی است که کارشناسان و تحلیل گران حوزه انرژی و محیط زیست بر آن تاکید دارند و بر این باور هستند اگر به این موضوه با نگاه جدی تری روبرو نشویم پیامدهای جبران ناپذیری در انتظار جامعه است.